Andy WARHOL, Enigma ar pezh a weler

Andy Warhol : Ganedigezh un arouez hag un dispac'h er sell.

Ur plas dibar en istor an arz a-vremãn en deus Andy Warhol, n’eo ket hepken evel un den eus ar Pop Arz, met evel un arzour en deus cheñchet kalz hon doare da welet ar skeudennoù. Ne c’heller ket kompren e oberenn hep mont en-dro da orinoù e weledigezh, d’al lec’h ma oa bet stummet ur santidigezh ispisial ouzh ar bed gwelus.

Ganet e Pittsburgh, e Pennsylvania, e 1928, en ur familh modest a enbroidi slovak, Warhol a zo bet desavet en un endro ma oa ar skeudennoù e pep lec’h. Kazatennoù, kelaouennoù, advouezhiañ, skeudennoù kenwerzhel : ar gwel pemdeziek a zeuas da vezañ e dachenn evezhiañ abred-tre. Ar Warhol yaouank ne sellas ket hepken ; dastum, troc’hañ ha mirout a rae anezho, evel pa vije bet santet gantañ e oa ur vuhez dezho o-unan gant ar skeudennoù, dizalc’h diouzh ar pezh a zastument.

Ar vugaleaj-se, deskrivet alies evel diskret hag entrosevel, a oa pouezus-kenañ. Ne broduas ket un ijin harozek, met kentoc’h un evezh strizh ouzh an ordinal. E-lec’h ma klaske ar re all ar pezh a oa dibar, e teskas Warhol gwelet an adlavaret, ar banalded, ar c’hirri-samm stummoù. Ur podad soubenn, un dremm moullet, ur bruderezh en ur gelaouenn ne oant ket elfennoù eilrenk : dont a rejont da vezañ frammoù gwelet en o-unan.

An darempred kentañ-se gant ar skeudennoù a lakaas war-sav ul lojik a badas a-hed e vuhez. Morse ne glaskas Warhol enebiñ ouzh an arz hag ouzh ar vuhez pemdeziek, met kentoc’h kompren o c’henderc’helezh. Merzout a reas abred-tre ne oa ket mui ar bed a-vremañ savet diwar traezoù hepken, met diwar skeudennoù traezoù, treuzfurmet dija, skignet dija, adsavet dija.

Pa’z eas da chom e New York ha pa grogas gant e vicher e-barzh ar skeudennaouiñ hag ar bruderezh, e voe diskouezet e gwirionez an emzalc’h-se. Pell diouzh terriñ gant ar bed kenwerzhel-se, e kemeras e c’hodoù. Tamm-ha-tamm e teuas an tresañ grafek, an adsevel mekanik hag ar produiñ dre vras da dre vras ; treuzkas a rea anezhañ e-barzh tachenn an arz.

Goude donedigezh ar Pop Arz er blavezhioù 1960 e tistroas al lojik-se d’ur stumm radikal. Bidonoù-soubenn, poltredoù tud brudet, logoioù ha traezoù greantel Campbell a zeuas e-barzh an dachenn arzel hep treuzfurmadur an danevell. Ne oant ket bet displeget : kinniget, adlavaret ha reizhet e oant bet. Ne gonte ket an oberenn arzel un istor ken ; diskouez a rae ur reizhiad gweledva.

Er reizhiad-se e teu an adlavaret da vezañ ur yezh diazez. N’eo ket evit skeudenniñ, met evit diweredekaat ar soñj eus an dibarder. Pep skeudenn a seblant bezañ heñvel ha koulskoude un tamm disheñvel, evel ma vije ar c’hemm e-unan an danvez. N’eo ket mui pedet sell an arvester da zizoleiñ met da anavezout, ha goude-se da c’houlenn an anavezadenn-se.

Poltredoù brudet Marilyn Monroe pe tudennoù all eus ar mediaoù ne dalvezont ket evel ar poltredoù hengounel. Gorreennoù ar c’hirri-nij int, ma vez dizoloet an identelezh en engehentiñ. Mont a ra an hinienn da get a-du gant an arouezenn, hag an arouezenn hec’h-unan a zeu da vezañ ur motif a c’haller adsevel hep ehan.

Dont a ra an estetik-se eus an adlavaret eus sell kentañ Warhol : ur sell na renk ket en urzh, met a sell. Ar paotr eus Pittsburgh, dedennet gant ar skeudennoù moullet hag an traoù pemdeziek, ne baouez ket da vezañ en arzour a zo deuet de vezañ. Simplemant, ar sell-se a zistroas : dont a reas da vezañ un doare,  goude ur reizhiad, goude un oberenn arzel.

Kompren Andy Warhol, neuze, n’eo ket klask un intent kuzh pe ur bredoniezh kuzh. Diwar-benn kompren un doare da welet eo. Un doare da welet a zegemer e teu ar skeudenn a-raok ar gwirvoud a-wechoù, e kemer an adlavaret plas an orin, hag e vez leun a stummoù gwelet ar vuhez pemdeziek dija.

Diwar ar sell-se, e oberenn n’eo ket hepken eus istor an arz, met eus un treuzfurmadur don eus hon darempred gant ar pezh a weler. Rediañ a ra ac’habnomp da anavezout e vevomp en ur bed ma’z eo pep tra ur skeudenn dija, ha ma talvez an arz da lakaat ar wirionez anat-se da vezañ gwelet.

Mari YVENAT

©Getty Images